Gedenken zonder graf: een gedenkteken op een andere plek

Niet iedereen heeft een graf. De as is verstrooid op zee of over de heide. Het lichaam is ter beschikking gesteld aan de wetenschap. Of de as is verdeeld over de kinderen, die allemaal in een andere stad wonen. Toch willen veel nabestaanden een plek waar de naam staat: een plek om naartoe te gaan.

In dit artikel lees je welke mogelijkheden er zijn om iemand te gedenken zonder graf, en wat je daarvoor regelt.

Waarom een gedenkteken zonder graf?

Een graf is voor veel mensen meer dan de plek waar iemand ligt. Het is een plek met een naam, een plek waar je bloemen brengt, waar je op bijzondere dagen naartoe gaat. Als er geen graf is, kan dat gevoel ontbreken.

Een gedenkteken kan die rol overnemen. Het hoeft niet groot te zijn. Een naam op een plek die ertoe doet, is vaak genoeg.

Bij een strooiveld

Wordt de as verstrooid op een strooiveld van een crematorium of begraafplaats, dan is er vaak een mogelijkheid om de naam te laten vermelden. Bijvoorbeeld:

• een gedenkzuil of gedenkmuur bij het strooiveld, met naamplaatjes;
• een gedenkboek in een aula of ontvangstruimte;
• een gedenkplaatje op een centrale steen of in de grond langs het pad.

Vaak geldt zo’n vermelding voor een bepaalde periode, bijvoorbeeld tien jaar, en kan die worden verlengd. Bloemen leg je meestal op een centrale gedenkplek, niet op het veld zelf. Vraag bij de beheerder wat er kan en wat het kost.

Een gedenkteken thuis

De meest vrije plek is thuis. In je eigen huis en tuin mag je zelf weten wat je neerzet. Een paar ideeën:

• Een gedenksteen in de tuin. Een steen met een naam, gehakt of gegraveerd door een steenhouwer. Dat kan ook een zwerfkei zijn, met alleen een voornaam.
• Een plaquette aan de muur. Van brons, natuursteen of keramiek, bijvoorbeeld bij de voordeur of bij een bankje in de tuin.
• Een boom of struik. Geplant op een bijzondere dag, eventueel met een klein naambordje.
• Een gedenkplek binnen. Een foto, een lichtje en een voorwerp. Zie Een gedenkplek thuis.

Bedenk bij iets vasts in de tuin wat er gebeurt als je verhuist. Een kleine steen of een plaquette kan mee; een boom niet.

In de openbare ruimte

Sommige gemeenten bieden mogelijkheden om in de openbare ruimte iemand te gedenken:

• een bankje met een naamplaatje, in een park of langs een wandelroute;
• een gedenkboom, met of zonder plaatje;
• een tegel of steen in een gedenkplek die de gemeente heeft ingericht.

De voorwaarden verschillen sterk: soms koop je een plaatje voor een bestaand bankje voor een aantal jaren, soms betaal je een nieuw bankje. Niet elke gemeente doet het. Neem contact op met je gemeente om te horen wat er kan.

Plaats nooit zelf iets in een park, bos of natuurgebied. Zonder toestemming van de eigenaar wordt het meestal weggehaald, en dat is pijnlijk.

Op een begraafplaats, zonder graf

Ook op een begraafplaats kun je soms een gedenkteken plaatsen zonder dat er iemand begraven ligt. Sommige begraafplaatsen hebben een gedenkmuur, een gedenkveld of een monument met naamplaatjes. Dat kan bijvoorbeeld een plek zijn voor iemand die op zee is omgekomen, wiens lichaam aan de wetenschap is geschonken, of wiens as in het buitenland is verstrooid.

Vraag bij de begraafplaats in je woonplaats of dat mogelijk is. Ook hier geldt: de beheerder geeft toestemming en stelt de regels.

Na een verstrooiing op zee of in het buitenland

Is de as op zee verstrooid, dan is er geen plek om naartoe te gaan, tenzij je er zelf een maakt. Sommige families gaan op een vaste dag naar het strand of de dijk waar ze uitzicht hebben op het gebied van de verstrooiing. Anderen leggen de coördinaten vast, die ze ontvangen van de rederij of de uitvaartonderneming, en laten die op een gedenkteken thuis aanbrengen.

Ook als de as in het buitenland is verstrooid, op een plek waar de overledene vandaan kwam of graag kwam, kan een gedenkteken dichtbij helpen. Een steen of plaquette met de naam van die plek houdt de verbinding vast, ook als je er zelf niet vaak kunt komen.

Vastleggen wat er is gebeurd

Bij een gedenkteken zonder graf is het verstandig om op te schrijven wat er met de as is gebeurd: waar en wanneer die is verstrooid of bijgezet, en wie erbij waren. Bewaar dat bij de andere papieren van de uitvaart. Voor kinderen en kleinkinderen kan het later belangrijk zijn om te weten waar ze naartoe kunnen.

Tekst op een gedenkteken zonder graf

Bij een gedenkteken zonder graf staat er soms meer dan alleen een naam en data. Een korte zin over de plek waar de as is verstrooid kan helpen om de betekenis vast te houden. Bijvoorbeeld: “Verstrooid over de Veluwe, die zij zo liefhad.”

Houd het kort en duidelijk. Een gedenkteken wordt jaren gelezen, ook door mensen die de overledene niet kenden. Meer over tekst en belettering lees je in Tekst en belettering.

Materiaal

Voor een gedenkteken buiten kies je een materiaal dat tegen weer kan: natuursteen zoals graniet of hardsteen, brons of vorstbestendig keramiek. Voor binnen is er meer keuze. Hoe de materialen verschillen, lees je bij natuursteen, brons en keramiek.

Een plek die past

Een gedenkteken zonder graf is vaak persoonlijker dan een steen op de begraafplaats. Er zijn minder regels, en je kunt een plek kiezen die echt bij de overledene past: een bankje bij de zee, een boom in de tuin, een steen bij de voordeur.

Neem er de tijd voor. Een goede plek ontstaat soms pas na maanden, als duidelijk wordt waar je zelf behoefte aan hebt.